گريه و استغفار پيشوايان معصوم همواره شگفتي پيروانشان را برانگيخته و يكي از فضايل والاي آنان به‌شمار آمده است؛ چنان‏كه انديشمندي يهودي يحيي‌بن‌زكريا را با اين ويژگي مي‏ستايد كه كان يبكي من غير ذنب و امير مؤمنان، علي در پاسخ مي‌فرمايد:
آري، يحيي چنان بود؛ ولي محمد به درجاتي بالاتر از آن دست يافت. يحيي‌بن‌زكريا در زماني مي‏زيست كه نه جاهليتي وجود داشت و نه بتي در كار بود؛ ولي به محمد در سن كودكي و در ميان بت‏پرستان و حزب شيطان، حكم الهي و فهم و آگاهي داده شد، و هرگز گرايشي به بت‏ها در او پديد نيامد. ... آن حضرت نيز، بدون آنكه جرم و گناهي از او سر زده باشد، از خشيت خدا چندان مي‏گريست كه جايگاه نمازش مرطوب مي‏گشت.
نيازي نيست كه در اينجا از چگونگي گريه‏هاي معصومان و ناله‏هاي شبانة آنان بيش‌از‌اين سخن بگوييم؛ زيرا «مادح خورشيد مداح خَود است / كه دو چشمم روشن و نامرمد است». آنچه بايد بيشتر بدان بپردازيم، اين است كه همين مسئله برخي را به تأمل دربارة عصمت معصومان واداشته و گاه بهانه‏اي براي انكار آن به دست داده است. براي نمونه، سخن يكي از نويسندگان معاصر را ـ هر‌چند سخن تازه‏اي نيست‌ ـ از‌نظر مي‏گذرانيم:
[بايد] دركي معقول‏تر از عصمت به ميان آيد و پذيرفته شود كه انسان بي‏گناه وجود ندارد؛ همه با ابليس درگيرند؛ همه محدوديت و كاستي دارند و تعهدشان در اين حد است كه مدام بخواهند به صورتي نسبي پيش بروند و خود را تعالي بدهند. انبيا همواره در چالش اخلاقي و معنوي بودند و مي‏كوشيدند. پيغمبر ما به گفتة خود، هر روز صد مرتبه توبه و استغفار مي‏كرد: انه ليغان علي قلبي و‌اني لاستغفر اللّه‏ كل يوم مائة مرة، و بر اساس صريح آيات، گناهاني داشت كه نيازمند آمرزش آنها بود. آن‏همه راز و نياز پرسوز‌و‌گداز از پيغمبر و علي‌بن‌ابي‌طالب و علي‌بن‌الحسين كه از گناهانشان مي‏ناليدند، ادا‌و‌اطوار و نمايش براي ديگران نبوده؛ واقعاً احساس گناه مي‏كرده‏اند و در كار خودسازي و سلوك بوده‏اند. پس مردمان هم طبيعي است كه گناه بكنند. گناه در طرح خلقت آدمي مندرج است و زندگي انسان در اين سياره هرگز بدون گناه قابل تصور نيست. بنابراين، اين‏همه مقدس‏مآبي و زهدفروشي نيز لازم نيست. به تعبير حافظ: «جايي كه برق عصيان بر آدم صفي زد / بر ما چگونه زيبد دعوي بي‏گناهي».
اين جملات در‌بر‌دارندة سخنان حقي است كه از آن، معناي باطلي قصد شده و به نتيجه‏اي ناميمون انجاميده است. ما نيز مي‏پذيريم كه «همه با ابليس درگيرند»، اما بر اين باوريم كه معصومان در اين درگيري همواره پيروز ميدان بوده‏اند. آري معصومان «همواره در چالش اخلاقي و معنوي بودند»، اما به توفيق الهي هيچ‏گاه نلغزيدند.
اين نكته نيز قابل پذيرش است كه «آن‌همه راز و نياز پرسوز‌و‌گداز... ادا‌و‌اطوار و نمايش براي ديگران نبوده؛ واقعاً احساس گناه مي‏كرده‏اند». انديشمند بزرگ شيعه، مرحوم اربلي (متوفاي 692ق) يكي از كساني است كه بر اين حقيقت تأكيد ورزيده و به گفتة خود، با تأمل در آن و با عنايات امام موسي‌بن‌جعفر به نتايج ارزشمندي دست يافته است. گناهي كه معصومان راه گريزي از آن ندارند و براي جبران آن ناله سر مي‏دهند، آلودگي به محرمات الهي نيست؛ بلكه هركه در آن درگه مقرب‏تر است، معيار دقيق‏تري را براي سنجش تخلفات خود در نظر مي‌گيرد و چيزي را گناه مي‏شمارد كه ديگران به‌سادگي از كنار آن مي‏گذرند. با مثالي ساده بر روشني مطلب مي‏افزاييم. چه‌بسيارند كساني كه از قضا شدن نماز واجبشان اندوهي به خود راه نمي‏دهند و كم نبوده‏اند تقواپيشگاني كه از به‌جا نياوردن نمازي مستحبي ناله سر داده‏اند، و اين زنجيره همچنان ادامه دارد و هيچ‏گاه پايان نمي‏پذيرد. هر‌چه بر معرفت و محبت رهرو راه خدا افزوده شود، بار سنگين‏تري بر دوش خود احساس مي‏كند و بيش‌از‌پيش بر كوتاهي خود در انجام وظيفه ـ آن‏چنان‌كه شايستة پروردگار است‌ ـ پي مي‏برد. سخن را با كلامي از مرحوم اربلي ـ ‌كه از زاويه‏اي ديگر بر احساس گناه معصومان نظر انداخته است‌ ـ پايان مي‏دهيم:
پيامبران و امامان ـ ‌كه سلام خدا بر آنان باد‌ ـ همواره در ياد خدا به سر مي‏بردند و در بالاترين مراتب قرب الهي ره مي‏سپردند و پيوسته در اين انديشه بودند كه مبادا لحظه‏اي از ياد او غافل گردند. پس هرگاه اندكي از اين مرتبة والا فروتر مي‏آمدند و از‌سر نياز به اموري چون خوردن و آشاميدن، روابط زناشويي و يا حل و فصل مسائل اجتماعي روي مي‏آوردند، اين را گناهي بزرگ براي خويش مي‏شمردند. استغفار و توبة آنان نيز از چنين اعمالي بوده كه خودداري از آنها شايستة محبان و مقربان درگاه الهي است. بر اين اساس است كه پيامبر اكرم مي‌فرمايد: حسنات الابرار سيئات المقربين؛ «چه‌بسا اعمالي كه براي نيكان پسنديده و براي مقربان ناپسند است».

1) مهم‌ترين راه شناسايي پيامبران، صدور معجزه از آنان و بشارت پيامبران پيشين است.
2) همان دليلي كه نيازمندي به وحي را به اثبات مي‏رساند، خطاناپذيري آن را نيز اجتناب‏ناپذير مي‏سازد.
3) پيامبران در ابلاغ و پيام‏رساني نيز معصوم‏اند، و افزايش و كاهشي در آموزه‏هاي وحياني پديد نمي‏آورند.
4) انبياي الهي حتي پيش از رسالت نيز انديشة خود را به شرك نيالوده‏اند و از گناه و خطا در امور فردي و اجتماعي پيراسته بوده‏اند.
5) معصومين با بهره‏مندي از علم و اراده‏اي قوي ـ كه پيامد موهبتي است كه ريشه در شايستگي‏هاي اختياري آنان دارد‌ ـ هيچ‏گاه فكر گناه را نيز از سر نمي‏گذرانند.
6) عصمت با سرشت انساني ناسازگار نيست: معصومين انسان برترند، نه برتر از انسان؛ بر انجام گناه توانايند، هرچند تن به آن نمي‏آلايند؛ و به تعديل قوا مي‏پردازند، نه آنكه آنها را سركوب سازند.
7) عصمت پيامبران داراي فوايدي بي‏بديل است و ـ برخلاف آنچه برخي گفته‏اند ـ روح و جان مؤمنان را نمي‏آزارد.
8) كاربرد كلماتي چون عصيان، استغفار، توبه و ذنب گسترة وسيعي دارد و در قلمرو محرمات شرعي محدود نمي‌شود.
9) هرچه بر معرفت رهرو راه خدا افزوده شود، بار سنگين‏تري بر دوش خود احساس مي‏كند و از كوتاهي در انجام وظيفه ـ آن‏چنان‏كه شايستة پروردگار است‌ ـ ناله سر مي‏دهد.

1) جوادي آملي، عبدالله، وحي و نبوت در قرآن، اسراء، قم، 1381ش.
2) شريفي، احمدحسين و حسن يوسفيان، پژوهشي در عصمت معصومان، پژوهشگاه فرهنگ و انديشة اسلامي، تهران، 1377ش.
3) مصباح يزدي، محمدتقي، راهنماشناسي، اميركبير، تهران، 1375ش.
4) معرفت، محمدهادي، تنزيه انبيا از آدم تا خاتم، نبوغ، قم، 1374ش.